Centralna banka Bosne i Hercegovine (CBBiH) je prije dvije decenije uspostavila platne sisteme BiH. Vrijednost transakcija obavljenih tokom ovih 20 godina iznosi približno 1.362 milijarde KM. Cijelo ovo vrijeme sistem je radio bez ikakvih tehničkih problema i zastoja. S platnim sistemima CBBiH je dokazala da, uz napor i dosljednost, svi mogu dostići evropske standarde.
Postoji usluga i servis u ovoj zemlji za koje mediji posljednjih 20 godina nisu zabilježili ni jednu primjedbu. Zvuči gotovo nevjerovatno, ali nije se desilo da neko čeka uplaćeni novac duže nego je to standard u zemljama Evrope.
Dakle, petog januara 2021. godine, navršava se tačno 20 godina od dana kada je prvom BPRV transakcijom, koju je obavila tadašnja ABS banka, označen početak rada platnih sistema i time okončana jedna od najvećih reformi u finansijskom sektoru Bosne i Hercegovine. Uspostavljeni su na bazi najboljih standarda uz pomoć Međunarodnog monetarnog fonda (MMF) i Američke agencije za međunarodni razvoj (USAID), koji postaje jedan od ključnih partnera reformi platnog prometa.
Cilj je bio povećanje konkurentnosti, efikasnosti, brzine obavljanja transakcija i smanjenje troškova. Reforma je podrazumijevala da nosioci platnog prometa budu banke s dozvolama za obavljanja poslova platnog prometa i CBBiH. Kao produkt reforme platnog prometa u Bosni i Hercegovini dolazi do uspostave platnih sistema, budući da je CBBiH imala zadatak da uspostavi platne i obračunske sisteme koji će omogućavati tok međubankarskih transakcija u unutrašnjem platnom prometu.
Šta za društvo znače stabilni platni sistemi
Jaki i stabilni platni sistemi pridonose stabilnosti fiskalnog, monetarnog sistema, jačaju likvidnost i potencijal tržišta, povjerenje u nacionalnu valutu. Stabilni platni sistemi su jedan od ključnih parametara finansijske stabilnosti u zemlji.
Proces uspostave platnih sistema CBBiH podrazumijevao je potpunu transformaciju obavljanja unutrašnjeg platnog prometa u Bosni i Hercegovini. Isti je do perioda reforme i transformacije bio u nadležnosti zavoda za platni promet (ZPP). CBBiH je pripremila projektni plan transformacije. Uzimajući u obzir kratak rok implementacije projekta u smislu uspostave platnih sistema i prenosa platnog prometa u banke, neminovan je bio odabir strategije tzv. „naglog prelaska na novi sistem”, a kako bi bio ispoštovan projektni plan.
Ovakva strategija je uvijek rizična, ali je kratak period implementacije bio ključna odrednica odabira iste u odnosu na strategiju tranzicijskog prelaza, a koja je potencijalno mogla usporiti prelaz na novi sistem. CBBiH je u periodu priprema vršila konstantnu edukaciju osoblja svih banaka da bi se upoznali o načinu rada sistema i da bi se stvorili preduslovi za funkcionisanje platnog prometa. Pored edukacije, CBBiH je izvršila nabavku i instalaciju potrebne opreme i softvera kako za svoje potrebe tako i za potrebe banaka – učesnica u platnim sistemima. U tom periodu su također stvorene i sve formalne pretpostavke, a koje su bile nužne za implementaciju reforme.
Kao rezultat dobro planiranih i realizovanih pripremnih radnji i stalne koordinacije svih učesnika u procesu, 5. januara 2001. godine je otpočeo produkcioni rad reformiranog sistema. Od tog dana uspješno i stabilno funkcionišu platni sistemi CBBiH, a to su: bruto poravnanje u realnom vremenu (BPRV sistem) i žirokliring sistem.
Šta je BPRV sistem
To je sistem preko kojeg se vrši poravnanje platnih naloga između učesnika po bruto principu u realnom vremenu tj. transakcije koje idu putem BPRV-a se izvršavaju odmah. Ovo je sistem preko kojeg se vrše plaćanja iznosa preko KM 10.000,00, a za manje iznose je opcionalan. U sistemu BPRV se vrši poravnanje neto pozicija učesnika žirokliringa te se vrši poravnanje transakcija drugih pravnih lica koji su u funkciji obračunskih agenata, kao što su npr. operatori kartičnog poslovanja (trenutno jedan operator kartičnog poslovanja – BamCard).
A šta je žirokliring sistem
To je sistem međubankarskog kliringa za transakcije u iznosu manjem ili jednakom 10.000,00 konvertibilnih maraka. Kliring platnih naloga svih učesnika žirokliringa izvršava se utvrđivanjem neto pozicije svakog pojedinačnog učesnika za svaki klirinški ciklus. Centralna banka Bosne i Hercegovine je od početka funkcionisanja sistema povećavala broj klirinških ciklusa u toku dana, a sve u cilju bržeg i efikasnijeg protoka novčanih sredstava (aktuelna su četiri klirinška ciklusa u toku dana).
Prepoznajući trendove i usklađujući se s evropskim standardima, žirokliring sistem je u 2019. godini usklađen s načinom rada u EU, tj. isti je usklađen sa SEPA standardom. Na taj način je stvorena pretpostavka brže integracije platnih sistema Centralne banke Bosne i Hercegovine i učesnika u EU tokove.
Način rada i pravila oba sistema su definisani Operativnim pravilima koje donosi Upravno vijeće Centralne banke Bosne i Hercegovine i koji se objavljuju u Službenim glasnicima / novinama i na internet stranici Centralne banke Bosne i Hercegovine te drugim aktima koji se donose na osnovu Operativnih pravila.
Tokom svih godina rada platnih sistema, nikada se nije desilo da se platni promet nije mogao obaviti u danima kada je to predviđeno. Kako bi obezbijedila da su sistemi dostupni i funkcionalni, CBBiH ima pripremljene planove za vanredne okolnosti te posjeduje i funkcionalne dislocirane sisteme na udaljenoj lokaciji (DR lokacija) u Glavnoj banci Republike Srpske Centralne banke Bosne i Hercegovine u Banjoj Luci.
I u periodima stanja prirodne nesreće, kao što su poplave 2014. godine i tekuće pandemije, Centralna banka Bosne i Hercegovine je uspješno odgovorila svim zadacima kada je u pitanju stabilno funkcionisanje sistema te su kroz iste izvršene sve transakcije u toku radnog vremena sistema.
Pregled broja i vrijednosti transakcija koje su se realizovale preko platnih sistema Centralne banke Bosne i Hercegovine u proteklih 20 godine je kako slijedi:
| Pregled BPRV i žirokliring transakcija po broju transakcija za period od 2001. do 2020. godine | Pregled BPRV i žirokliring transakcija po vrijednosti transakcija za period od 2001. do 2020. godine | ||||||
| Godina | BPRV | Žirokliring | Ukupno | BPRV | Žirokliring | Ukupno | |
| 2001. | 332.622 | 11.583.600 | 11.916.222 | 9.701.270.430 | 7.143.572.885 | 16.844.843.315 | |
| 2002. | 257.691 | 15.269.148 | 15.526.839 | 13.519.780.127 | 8.989.891.665 | 22.509.671.792 | |
| 2003. | 293.847 | 17.427.404 | 17.721.251 | 14.460.652.316 | 9.882.173.258 | 24.342.825.574 | |
| 2004. | 480.935 | 20.761.227 | 21.242.162 | 19.178.523.535 | 9.204.929.257 | 28.383.452.792 | |
| 2005. | 521.014 | 22.388.413 | 22.909.427 | 27.236.549.476 | 8.958.333.771 | 36.194.883.247 | |
| 2006. | 591.823 | 24.309.113 | 24.900.936 | 37.280.188.111 | 10.447.508.711 | 47.727.696.822 | |
| 2007. | 704.702 | 27.662.395 | 28.367.097 | 48.174.209.589 | 12.018.487.131 | 60.192.696.720 | |
| 2008. | 766.690 | 28.831.882 | 29.598.572 | 57.335.307.266 | 13.009.210.175 | 70.344.517.441 | |
| 2009. | 692.669 | 28.346.898 | 29.039.567 | 52.283.260.876 | 12.174.678.093 | 64.457.938.969 | |
| 2010. | 713.775 | 31.060.911 | 31.774.686 | 55.281.115.708 | 12.497.575.624 | 67.778.691.332 | |
| 2011. | 760.459 | 31.729.367 | 32.489.826 | 63.607.787.849 | 13.045.683.971 | 76.653.471.820 | |
| 2012. | 763.522 | 33.073.839 | 33.837.361 | 68.310.225.344 | 13.223.043.087 | 81.533.268.431 | |
| 2013. | 773.099 | 35.026.527 | 35.799.626 | 63.231.533.830 | 13.373.362.917 | 76.604.896.747 | |
| 2014. | 821.897 | 37.108.440 | 37.930.337 | 73.896.929.048 | 13.961.185.356 | 87.858.114.404 | |
| 2015. | 874.575 | 38.212.073 | 39.086.648 | 70.654.654.893 | 14.451.188.873 | 85.105.843.766 | |
| 2016. | 935.319 | 39.068.883 | 40.004.202 | 72.871.045.267 | 15.508.907.743 | 88.379.953.010 | |
| 2017. | 996.043 | 40.111.318 | 41.107.361 | 79.855.384.343 | 16.387.864.656 | 96.243.249.000 | |
| 2018. | 1.067.256 | 41.266.770 | 42.334.026 | 85.393.044.051 | 17.276.660.857 | 102.669.704.908 | |
| 2019. | 1.105.320 | 42.496.286 | 43.601.606 | 104.825.511.544 | 18.220.558.843 | 123.046.070.387 | |
| 2020. | 1.072.023 | 42.702.383 | 43.774.406 | 87.108.346.289 | 18.023.966.308 | 105.132.312.596 | |
| Ukupno: | 14.525.281 | 608.436.877 | 622.962.158 | 1.104.205.319.892 | 257.798.783.180 | 1.362.004.103.073 |
Centralna banka Bosne i Hercegovine je pored uspostave platnih sistema aktivno doprinosila jačanju finansijske stabilnosti i ispunjavanju zakonom propisanih obaveza, te uspostavlja:
1. REGISTRE CENTRALNE BANKE BOSNE I HERCEGOVINE
– Jedinstveni registar računa poslovnih subjekata u Bosni i Hercegovini i
– Centralni registar kredita poslovnih subjekata i fizičkih lica u Bosni i Hercegovini
2. SISTEM KLIRINGA MEĐUNARODNIH PLAĆANJA
3. ELEKTRONSKO MEĐUBANKARSKO TRŽIŠTE NOVCA
Jedinstveni registar računa poslovnih subjekata
Prepoznajući zakonske obaveze i ovlaštenja koja ima, Centralna banka Bosne i Hercegovine u cilju potpomaganja rada platnih sistema, kao i drugih zakonom definisanih obaveza i ovlaštenja, uspostavlja Jedinstveni registar računa poslovnih subjekata u Bosni i Hercegovini.
Jedinstveni registar računa poslovnih subjekata u Bosni i Hercegovini sadrži račune poslovnih subjekata u Bosni i Hercegovini koji platni promet u Bosni i Hercegovini obavljaju preko računa otvorenih u komercijalnoj banci i računa u CBBiH. Pod poslovnim subjektima čiji se računi vode u Registru podrazumijevaju se: institucije, organi uprave, jedinice lokalne samouprave, drugi oblici organizovanja čije je osnivanje registrovano kod nadležnog organa ili osnovano zakonom, pravna lica ili dijelovi pravnih lica, privredna društva, javna preduzeća, banke i druge finansijske organizacije, udruženja, fizička lica koja samostalno obavljaju registrovanu poslovnu djelatnost i drugi poslovni subjekti kojima je dodijeljen jedinstveni identifikacioni broj (JIB).
Registar, osim što potpomaže rad platnih sistema, je od pomoći komercijalnim bankama, poreznim upravama, policiji i ostalim nivoima vlasti prilikom otkrivanja finansijskih struktura i transakcija koje kompanije i pojedinci mogu iskoristiti na nezakonit način, kao što su izbjegavanje plaćanja poreza i pranje novca, kao i ostalih radnji koji su u suprotnosti sa zakonima u Bosni i Hercegovini. Također, registar daje uvid u informacije svim pravnim i fizičkim licima koji naplatu svojih potraživanja moraju tražiti prinudnim putem preko ovlaštenih institucija.
Centralni registar kredita poslovnih subjekata i fizičkih lica
U cilju jačanja finansijske stabilnosti u Bosni i Hercegovini, te prepoznajući zakonske obaveze i ovlaštenja koja ima, Centralna banka Bosne i Hercegovine uspostavlja Centralni registar kredita poslovnih subjekata i fizičkih lica u Bosni i Hercegovini. Centralni registar kredita poslovnih subjekata i fizičkih lica u Bosni i Hercegovini je jedinstvena baza podataka o kreditnim i drugim zaduženjima poslovnih subjekata i fizičkih lica.
Podaci koje sadrži su od izuzetnog značaja kako učesnicima prilikom izrade analiza boniteta i monitoringa, entitetskim agencijama za bankarstvo i Centralnoj banci za izrade analiza, tako i sudovima, tužilaštvima, pravobranilaštvima, organima unutrašnjih poslova i policijskim agencijama za obavljanje poslova iz njihove nadležnosti utvrđene zakonom. Način rada i pravila vezano za registre CBBiH su definisani Odlukama koje donosi Upravno vijeće CBBiH i koje se objavljuju u Službenim glasnicima / novinama i na internet stranici CBBiH.
KLIRING MEĐUNARODNIH PLAĆANJA
CBBiH i Narodna banka Srbije su se sporazumjele i zaključile Sporazum o kliringu međunarodnih plaćanja 2007. godine, na osnovu kojeg je uspostavljen sistem kliringa međunarodnih plaćanja između Bosne i Hercegovine i Republike Srbije. Sistem omogućava efikasan, brz i jeftin platni promet između fizičkih i pravnih lica. U sistemu kliringa međunarodnih plaćanja trenutno učestvuje šest banaka iz Bosne i Hercegovine.
ELEKTRONSKO MEĐUBANKARSKO TRŽIŠTE NOVCA
Centralna banka Bosne i Hercegovine, prepoznajući potrebe tržišta, uvodi i elektronsko međubankarsko tržište novca koje u sebi sadrži tri platforme za trgovinu u realnom vremenu između komercijalnih banaka, i to: trgovinu depozitima u KM, trgovinu deviznim sredstvima i trgovinu gotovim novcem. Platforma elektronskog međubankarskog tržišta novca se koristi i za poslove kupovine i prodaje KM te najave transporta gotovog novca između komercijalnih banaka i Centralne banke Bosne i Hercegovine.
Kako i do sada, tako će i u budućnosti Centralna banka Bosne i Hercegovine kontinuirano raditi da postojeće sisteme održi stabilnim i sigurnim, da prati trendove, da se usklađuje s novim evropskim standardima kada su u pitanju principi rada i nove usluge te da doprinosi finansijskoj stabilnosti u Bosni i Hercegovini.
